Dawne początki Litwy i plemiona bałtyckie

Bałtowie i najstarsi mieszkańcy

Pierwsi mieszkańcy dotarli na te ziemie ponad 10 000 lat temu, po ustąpieniu lodowca. Kernavė dokumentuje około dziesięciu tysiącleci osadnictwa, długo przed pierwszą wzmianką o Litwie. Ludy bałtyckie ukształtowały się później; ich potomkami są Litwini i Łotysze, a do dawnych ludów bałtyckich należeli także Prusowie. Prehistorycznego osadnictwa nie należy więc traktować jako gotowego państwa ani współczesnego narodu.

Litewski należy do bałtyckiej gałęzi języków indoeuropejskich i zachował liczne dawne cechy gramatyczne oraz słownictwo. Podobieństwa do innych starych języków indoeuropejskich pomagają językoznawcom badać ich wspólne korzenie; nie oznaczają, że współczesny litewski nie zmieniał się przez stulecia.

Bursztyn i dalekie szlaki handlowe

Bursztyn łączył wybrzeża Bałtyku ze światem śródziemnomorskim. W zamian na północ trafiały między innymi wyroby z brązu i szkła. O tej wymianie przypomina dziś Muzeum Bursztynu w parku Birutė w Połądze. Starsze dzieje osadnictwa można poznać w Kernavė, gdzie zachowały się grodziska, cmentarzyska i kolejne warstwy osadnicze.

Przez szlaki wymiany wędrowały nie tylko towary, lecz także techniki rzemieślnicze i wzory przedmiotów. Bursztyn pokazuje, że dawne społeczności nadbałtyckie pozostawały w kontaktach z odległymi regionami. Muzealny przedmiot pozwala zobaczyć tę wymianę konkretniej niż sam przebieg szlaku na mapie.

Muzeum Bursztynu w Połądze mieści się w pałacu otoczonym parkiem Birutė. Kernavė nad Neris przedstawia inny rodzaj dziedzictwa: krajobraz grodzisk, ślady osadnictwa i archeologię kolejnych epok. Te dwa miejsca dobrze uzupełniają się w podróży po najstarszych dziejach kraju.

Perkūnas i dawne wierzenia

Religia dawnych Bałtów wiązała bóstwa i obrzędy z przyrodą: słońcem, ogniem, lasem, ziemią i cyklem rocznym. Perkūnas był kojarzony z grzmotem, burzą i siłą porządkującą świat. Podobne postacie, na przykład słowiański Perun czy skandynawski Thor, występują też w innych tradycjach europejskich.

Opisy świętych gajów, ognia i osób sprawujących obrzędy docierają do nas przez źródła pisane, archeologię i późniejszą tradycję. Nie każdy szczegół popularnej opowieści daje się odtworzyć równie pewnie. W muzeach warto odróżniać znalezisko archeologiczne od rekonstrukcji i legendy.

Chrzest Litwy właściwej w 1387 roku nie zmienił wszystkich zwyczajów jednego dnia. Żmudź chrystianizowano w XV wieku, a elementy starszych wierzeń przechodziły do obrzędów ludowych i kalendarza świąt.

1009: pierwsza znana wzmianka

Pierwsza znana pisemna wzmianka o Litwie pochodzi z 1009 roku. Roczniki kwedlinburskie odnotowały nazwę „Lituae” w relacji o śmierci misjonarza Brunona z Kwerfurtu na pograniczu Litwy i Rusi. Nie jest to data powstania państwa litewskiego: ludzie zamieszkiwali te ziemie od tysięcy lat.

Dlaczego najstarsze dzieje są ważne

Poznanie najstarszych dziejów ułatwia zrozumienie litewskich zabytków, krajobrazów i tradycji.

Język litewski nadal służy codziennej komunikacji, a bursztyn pozostaje materiałem rzemieślniczym i muzealnym świadectwem dawnych kontaktów. Tradycje związane z naturą można poznawać przez pieśni, święta sezonowe i zbiory etnograficzne. Nie są one prostym, niezmiennym odbiciem religii średniowiecznej.

Połąga i Kernavė są dobrym początkiem takiej podróży. Kolejny rozdział prowadzi do XIII wieku, gdy konsolidacja władzy doprowadziła do powstania państwa litewskiego.

Źródła

• National Museum of Lithuania: first inhabitants
• UNESCO World Heritage Centre - stanowisko archeologiczne Kernavė
• Państwowa Komisja Dziedzictwa Kulturowego
• Uniwersytet Helsiński: języki bałtyckie
• Litewskie Narodowe Centrum Kultury: język litewski i języki bałtyckie
• Litewskie Narodowe Centrum Kultury: historia państwa litewskiego