Rzeczpospolita Obojga Narodów
W 1569 roku Litwa i Polska utworzyły duże, wieloetniczne państwo oparte na wspólnej władzy, prawach szlachty i tolerancji religijnej. Było silne, często trudne do rządzenia i przez ponad dwa stulecia ważne dla całego regionu.
Dlaczego zawarto unię?
Stosunki Litwy i Polski w średniowieczu obejmowały konflikty, sojusze i związki dynastyczne. W 1386 roku Jogaila, wielki książę litewski, poślubił królową Jadwigę i został królem Polski. Oba państwa połączył monarcha, zachowały jednak odrębność. Była to unia personalna.
Unia lubelska z 1569 roku stworzyła Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Dokument, opisany w programie UNESCO Pamięć Świata, ustanawiał wspólnotę Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wspólne były monarcha i sejm; Litwa zachowała własną administrację, wojsko, skarb i system prawny.
Władca wybierany przez szlachtę
Rzeczpospolita miała rozbudowany system praw szlacheckich. Monarchę wybierano, a decyzje wymagały współdziałania ze szlachtą reprezentowaną w sejmie i sejmikach. Ustrój różnił się od monarchii absolutnych, lecz prawa polityczne nie obejmowały całej ludności.
Liberum veto, pozwalające pojedynczemu posłowi zerwać obrady i unieważnić ich ustalenia, miało bronić zasady jednomyślności. W praktyce utrudniało stanowienie prawa i umożliwiało blokowanie reform. Wpływy magnackie i obce ingerencje dodatkowo osłabiały sprawność państwa.
Konfederacja warszawska z 1573 roku zapewniała prawną ochronę tolerancji religijnej wśród szlachty. Współistnienie katolików, protestantów, prawosławnych, Żydów i muzułmańskich Tatarów zależało jednak także od miejsca, statusu społecznego i sytuacji politycznej.
Konstytucja 3 maja z 1791 roku była próbą reformy ustroju i wzmocnienia władz. Powstała jednak w czasie, gdy sąsiednie mocarstwa wywierały silną presję na osłabioną Rzeczpospolitą.
Vilnius w czasach Rzeczypospolitej
W tej epoce miasto stało się ważnym ośrodkiem kultury i nauki. Jezuici założyli uniwersytet w 1579 roku, a barokowe kościoły i pałace zmieniły wygląd stolicy. Do tej architektury nawiązuje przydomek „Rzym Północy”. Dziedzińce uniwersytetu, kościół i dawna biblioteka pozwalają zobaczyć ślady tych przemian.
Warto zobaczyć
Uniwersytet Wileński jest jednym z najczytelniejszych śladów tej epoki. Dziedzińce, kościół św. Janów i dawna biblioteka łączą historię edukacji z zabudową centrum. Dostęp do poszczególnych części kompleksu zależy od zasad zwiedzania.
Język i tożsamość elit
Rozwój wspólnego państwa to również stopniowe upowszechnianie się polszczyzny wśród części litewskich elit. Posługiwano się nią w życiu kulturalnym i politycznym, podczas gdy litewski zachowywał silną pozycję w wielu społecznościach wiejskich.
Nie oznaczało to, że wszyscy mieszkańcy mieli jedną tożsamość. Przynależność do Wielkiego Księstwa, Rzeczypospolitej, wyznania i wspólnoty językowej mogła się nakładać. Te różnice pomagają zrozumieć późniejsze spory o dziedzictwo i rozwój nowoczesnego litewskiego ruchu narodowego.
Wojny, osłabienie i rozbiory
W XVII i XVIII wieku wojny z Rosją, Szwecją i innymi sąsiadami niszczyły miasta, wsie i gospodarkę. Potop szwedzki z lat 1655-1660 był jednym z najcięższych kryzysów. Trudności ustrojowe utrudniały odbudowę i prowadzenie skutecznej polityki.
Rosja, Prusy i Austria dokonały rozbiorów w 1772, 1793 i 1795 roku. Trzeci rozbiór zakończył istnienie Rzeczypospolitej. Znaczna część ziem litewskich przeszła pod władzę Imperium Rosyjskiego, rozpoczynając kolejny, ponadstuletni etap dziejów.
Dziedzictwo wspólnego państwa
Rzeczpospolita pozostawiła złożone dziedzictwo: barokową architekturę, uniwersytet, tradycje współistnienia religii i wspólnej państwowości, ale też napięcia językowe i słabości ustroju. Wiele miejsc oglądanych dziś w mieście Vilnius ukształtowało się właśnie w tej epoce.
Oglądając barokowe kościoły, pałace i uniwersyteckie dziedzińce, można zobaczyć materialne ślady wspólnej państwowości. Jej historia łączy osiągnięcia kultury z nierównościami społecznymi, sporami o język i trudnościami rządzenia wielkim, zróżnicowanym krajem.