Zabory, rusyfikacja i odrodzenie narodowe

Po trzecim rozbiorze

W 1795 roku trzeci rozbiór zakończył istnienie Rzeczypospolitej. Znaczna część ziem litewskich znalazła się w Imperium Rosyjskim, a dawne instytucje państwowe utraciły niezależność. Granice administracyjne zmieniały się; nie była to po prostu dawna Litwa funkcjonująca pod inną nazwą.

Początkowo część szlachty zachowała majątki i przywileje, a Kościół nadal działał. Powstania z lat 1830-1831 i 1863-1864 przyniosły jednak kolejne fale represji. Ograniczano autonomię instytucji, konfiskowano dobra i wzmacniano rusyfikację.

Zakaz druku i rusyfikacja

W latach 1864-1865 władze carskie wprowadziły zakaz publikowania w języku litewskim alfabetem łacińskim. Zakaz obowiązywał do 1904 roku. Litewskie druki cyrylickie były dopuszczane lub wspierane, dlatego nie był to zakaz używania języka litewskiego w każdej postaci.

Równocześnie w szkołach i administracji wzmacniano pozycję rosyjskiego, a Kościół katolicki poddawano naciskom. Polityka ta ograniczała dostęp do książek, modlitewników i prasy w zapisie, którego używali miejscowi czytelnicy. Odpowiedzią stała się sieć drukowania i rozprowadzania wydawnictw poza oficjalnym obiegiem.

Knygnešiai: przemytnicy książek

Knygnešiai, czyli przemytnicy książek, sprowadzali zakazane litewskie druki z Prus Wschodnich, zwłaszcza z Tylży i Ragnety. Rolnicy, księża i inni uczestnicy ruchu ukrywali książki i gazety pod ubraniem oraz w wozach. Za tę działalność groziły więzienie i zesłanie.

Nie była to działalność pojedynczych bohaterów: potrzebowała drukarzy, przewoźników, miejsc przechowywania i ludzi rozdzielających wydawnictwa. Książki trafiały do rodzin i tajnego nauczania, a gazety łączyły odległe społeczności wspólną debatą.

Mimo kar i konfiskat sieci działały przez cztery dekady. Gdy 7 maja 1904 roku zniesiono zakaz, litewska kultura druku miała już wypracowane środowiska czytelników i wydawców. Działalność knygnešiai stała się ważnym symbolem obrony języka.

„Aušra” i odrodzenie narodowe

W 1883 roku w Prusach zaczęło ukazywać się pismo „Aušra”, czyli „Jutrzenka”. Było związane z nowoczesnym litewskim ruchem narodowym. Jedną z jego głównych postaci był lekarz, uczony i publicysta Jonas Basanavičius.

„Aušra” nie była pierwszą litewskojęzyczną gazetą. Jej znaczenie wiązało się z nowoczesnym ruchem narodowym: przedstawiała Litwinów jako wspólnotę posiadającą własny język, historię i prawo do samodzielnego rozwoju.

Basanavičius pracował jako lekarz i działał także poza Litwą, ale jego działalność naukowa i publicystyczna miała istotne znaczenie dla ruchu narodowego. Gazeta i jej autorzy pomagali przenieść zainteresowanie przeszłością do dyskusji o przyszłości kraju.

Pieśni, język i kultura

Pod koniec XIX wieku zbierano pieśni ludowe, baśnie i opisy zwyczajów. Językoznawcy rozwijali normy pisowni i języka literackiego, a twórcy sięgali do historii oraz doświadczeń współczesnych. Praca kulturalna budowała podstawy późniejszego programu politycznego.

Dainos, pieśni towarzyszące pracy, świętom, weselom i życiu rodzinnemu, były szczególnie ważnym materiałem. Ich zapis pozwalał zachować różnice regionalne i repertuar przekazywany dotąd ustnie. Nie zastępował jednak żywego śpiewu w rodzinach i społecznościach.

Koszt powstań

Powstania przeciw rosyjskiemu panowaniu zakończyły się represjami, egzekucjami, konfiskatami i zesłaniami. Po 1863 roku nacisk na język, szkolnictwo i życie religijne stał się silniejszy. Obok prób zbrojnych rozwijały się więc długotrwałe formy oporu kulturalnego i społecznego.

Droga do niepodległości

Wielki Sejm, który obradował w mieście Vilnius 4-5 grudnia 1905 roku, domagał się autonomii Litwy. Był ważnym etapem przejścia od odrodzenia kulturowego do politycznego programu samostanowienia.

Rewolucja 1905 roku stworzyła krótką przestrzeń dla jawnej działalności politycznej. Do niepodległości pozostawała jeszcze wojna światowa i rozpad imperiów; nie był to prosty ani z góry przesądzony proces.

Źródła

• Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego - Dzień Odzyskania Prasy, Języka i Książki
• ENRS - dzień odrodzenia prasy, języka i książki na Litwie
• Lietuvos nacionalinis muziejus - Wielki Sejm w mieście Vilnius
• Saugoma.lt - muzeum J. Tumasa-Vaižgantasa i nosicieli książek
• Lietuvos nacionalinis muziejus - historia i kultura