Niepodległość Litwy, okupacje i odbudowa państwa

LithuaniaLinks

Litwa · Historia · Rozdział 5

Niepodległość, okupacje i odbudowa państwa

W XX wieku Litwa odbudowała państwowość, przeszła przez okupacje sowieckie i nazistowską, Zagładę oraz deportacje, a następnie przywróciła niepodległość. Te wydarzenia pozostają widoczne w muzeach i miejscach pamięci.

Historia › Rozdział 5: niepodległość i odbudowa

16 lutego 1918 roku: akt niepodległości

Pierwsza wojna światowa doprowadziła do upadku imperiów rosyjskiego, niemieckiego i austro-węgierskiego. W powstającej próżni politycznej narody Europy Środkowej i Wschodniej budowały własne państwa. Terytorium Litwy nadal znajdowało się pod niemiecką kontrolą, gdy podjęto decyzję o niepodległości.

16 lutego 1918 roku w mieście Vilnius wszystkich 20 członków Rady Litewskiej podpisało akt przywrócenia niezależnego państwa. Obradom przewodniczył Jonas Basanavičius. Dokument zrywał dotychczasowe więzi państwowe z innymi krajami, ale jego realizacja wymagała dalszej walki politycznej i militarnej.

16 lutego pozostaje świętem państwowym. Dom Sygnatariuszy pozwala poznać okoliczności powstania aktu i zobaczyć, jak deklaracja polityczna stała się podstawą odbudowy instytucji.

16 II 1918

Akt podpisany przez 20 członków Rady

1940

Pierwsza okupacja sowiecka

11 III 1990

Przywrócenie niepodległości

2004

NATO 29 marca; Unia Europejska 1 maja

Republika międzywojenna

W latach 1918-1940 budowano administrację, sądownictwo, armię i system edukacji. Reforma rolna zmieniała strukturę własności, a język litewski otrzymał pełniejszą pozycję w życiu państwowym. Był to okres rozwoju, ale także konfliktów politycznych i przemian ustrojowych.

Kowno pełniło funkcję stolicy tymczasowej, ponieważ miasto Vilnius pozostawało przez większość tego okresu pod polską władzą. Spór o stolicę obciążał stosunki obu krajów. Modernistyczne budynki Kowna pokazują ambicje republiki; ten zespół urbanistyczny wpisano na listę UNESCO w 2023 roku.

Pakt niemiecko-sowiecki i okupacja

Pakt niemiecko-sowiecki z 23 sierpnia 1939 roku i jego tajne protokoły przewidywały podział Europy Wschodniej na strefy wpływów. Litwa początkowo znalazła się w strefie niemieckiej. Układ z 28 września 1939 roku przeniósł większość jej terytorium do strefy sowieckiej.

W czerwcu 1940 roku Związek Sowiecki postawił Litwie ultimatum, żądając wpuszczenia dodatkowych wojsk i utworzenia nowego rządu. Nastąpiły okupacja, podporządkowane władzom sowieckim wybory i aneksja. Deklarowana dobrowolność przyłączenia nie odpowiadała warunkom militarnego przymusu. Wiele państw zachodnich nie uznało prawnej aneksji Litwy.

Masowe deportacje w czerwcu 1941 roku

Pierwsza masowa deportacja z okupowanej Litwy rozpoczęła się 14 czerwca 1941 roku. Muzeum Wojskowe im. Witolda Wielkiego podaje około 17 000 osób wywiezionych w dniach 14–19 czerwca 1941 roku. Było to podczas pierwszej okupacji sowieckiej, przed powrotem Armii Czerwonej w 1944 roku.

Muzeum Wojskowe im. Witolda Wielkiego: deportacje w czerwcu 1941 roku

Okupacja nazistowska i Zagłada

Po niemieckim ataku na Związek Sowiecki w czerwcu 1941 roku Litwa znalazła się pod okupacją nazistowską. W latach 1941-1944 zamordowano około 90-95% litewskich Żydów, mniej więcej od 190 000 do ponad 200 000 osób. Zniszczono społeczności, które przez stulecia współtworzyły życie miast i miasteczek.

Miejsca pamięci i muzea przedstawiają zarówno niemiecką politykę zagłady, jak i udział miejscowych sprawców, pomoc udzielaną prześladowanym oraz indywidualne losy ofiar. To część historii wymagająca czasu i uważnego zwiedzania.

Ponowna okupacja sowiecka i deportacje

W 1944 roku wróciła Armia Czerwona, a władza sowiecka utrzymała się do przywrócenia niepodległości. Deportacje kierowano na Syberię i do innych odległych regionów ZSRR.

Zbrojny opór partyzantów, nazywanych leśnymi braćmi, trwał do lat 50. Muzea okupacji, dawne więzienia i upamiętnione miejsca deportacji pomagają odróżnić kolejne etapy represji oraz oporu.

Sąjūdis i Bałtycki Łańcuch

Ruch Sąjūdis powstał w 1988 roku i skupił zwolenników reform, a następnie odbudowy niepodległości. Wiecom i działalności społecznej towarzyszyły pieśni oraz publiczne przywracanie zakazanej wcześniej pamięci.

23 sierpnia 1989 roku, w 50. rocznicę paktu niemiecko-sowieckiego, około dwóch milionów osób utworzyło łańcuch łączący Vilnius, Rygę i Tallinn. Bałtycki Łańcuch liczył około 600-675 km i był wspólną pokojową demonstracją mieszkańców trzech republik.

11 marca 1990 roku i obrona niepodległości

11 marca 1990 roku Rada Najwyższa Litwy przegłosowała przywrócenie niepodległości stosunkiem głosów 124 do 0. Litwa jako pierwsza republika sowiecka podjęła ten krok. Reakcją ZSRR były blokada gospodarcza, presja polityczna i użycie siły.

Nocą 13 stycznia 1991 roku wojska sowieckie zaatakowały wieżę telewizyjną oraz budynek Litewskiego Radia i Telewizji w mieście Vilnius. Według chronologii Sejmu podczas ataków zginęło 13 cywilów, a ponad 500 osób zostało rannych. Vytautas Koncevičius zmarł 18 lutego wskutek odniesionych ran postrzałowych; jest zaliczany do 14 cywilnych ofiar tych wydarzeń.

Ludzie gromadzili się także przy parlamencie i innych ważnych obiektach. Obrona budynków stała się symbolem społecznego poparcia dla odbudowanego państwa. Wieża telewizyjna i okolice Sejmu pozostają miejscami pamięci tych wydarzeń.

Litwę przyjęto do ONZ 17 września 1991 roku. Do NATO przystąpiła 29 marca 2004 roku, do Unii Europejskiej 1 maja 2004 roku, a euro przyjęła 1 stycznia 2015 roku.

Warto zobaczyć

W mieście Vilnius wieża telewizyjna i okolice parlamentu pozwalają połączyć historię stycznia 1991 roku z konkretnymi miejscami. Muzea przedstawiają dokumenty, relacje i przedmioty związane z obroną niepodległości.

Współczesna Litwa

Niepodległa Litwa jest demokratycznym państwem należącym do Unii Europejskiej i NATO. Święta 16 lutego i 11 marca odnoszą się do dwóch różnych aktów: odbudowy państwa po pierwszej wojnie światowej oraz przywrócenia jego niepodległości w 1990 roku.

Pięć rozdziałów tej historii można odnaleźć podczas podróży: w bursztynie znad Bałtyku, grodziskach, barokowej stolicy, modernistycznym Kownie, miejscach pamięci okupacji i w samym języku litewskim.